Cultureel erfgoed is belangrijk voor elke samenleving. Individuen en gemeenschappen kijken naar het verleden om zichzelf een plek in grotere samenlevingsverbanden te verschaffen. Hedendaagse sociale waarden waarvan wordt verondersteld dat deze belangrijk zijn voor de identiteit van de gemeenschap worden geprojecteerd op het verleden. In dit sociaal-culturele proces dat de erfgoedpraktijk wezenlijk is worden zodoende geschiedenissen – historische verhalen, dus! – geselecteerd die deze hedendaagse waarden uitdrukken en objecten, landschappen en tradities gekozen en bewaard die deze geschiedenissen symboliseren. Deze historische artefacten en tradities komen te staan voor wie wij zijn, als individu en als samenleving en noemen wij in het dagelijkse omgang cultureel erfgoed.

Cultureel erfgoed is om verschillende redenen altijd omstreden niet in de laatste plaats omdat het met de constructie van sociale identiteiten te maken heeft.  Cultureel erfgoed is volgens de Amerikaanse politicoloog Marc Howard Ross onderdeel van het symbolisch landschap van samenlevingen. Cultureel erfgoed zijn belangrijke culturele expressies die de samenhang en identiteiten symboliseren. Cultureel erfgoed sluit mensen en gemeenschappen in, maar sluit tegelijkertijd op soms pijnlijke wijze uit. Bij tijd en wijle komen dergelijke symbolen onder vuur te liggen: cultureel erfgoed is dan niet langer een belangrijk symbool voor sociale insluiting, maar komt dan ook symbool te staan voor sociale uitsluiting. Dit is wat Ross noemt ‘cultural contestation’. Voorbeelden van cultureel erfgoed dat op deze wijze omstreden raakt zijn mondiaal talloos – denk aan het in rivieren gooien van beelden van Rhodes of het omwerpen van generaals in dienst van de Confederatie in de V.S.

Het oplossen van cultural contestation is geen gemakkelijke opgave. Dit komt omdat de betrokken partijen vast komen te zitten en de historische verhalen, of zogenaamde narratieven, die zij articuleren en betekenis geven aan cultureel erfgoed in de regel gesloten zijn. De enige oplossing die volgens Marc Howard Ross werkt is om desondanks te zoeken naar een open narratief, of een open narratief te construeren, waarin elke partij zich gerepresenteerd voelt. Omdat het kwesties zijn die in het hart van de samenleving liggen is het volgens hem aan de samenleving naar dat open narratief te zoeken; een zoektocht waarin volgens Ross geen rol is weggelegd voor de overheid.

Samen met dr. Pieter Wagenaar deed ik daarom onderzoek naar het meest sprekende voorbeeld van cultural contestation rond cultureel erfgoed in Nederland: de controverse rond Zwarte Piet en welke rol het openbaar bestuur in deze controverse speelde.

De strijd rond één van de twee centrale figuren van de Nederlandse Sinterklaastraditie, de figuur van (Zwarte) Piet, gaat veel verder dan de uitdossing ervan. Waar het om gaat is om de definitie van Nederlanderschap, over wie of welke groepen bij de samenleving horen, waarom, en hoe (Zwarte) Piet dit symboliseert. Tegelijkertijd gaat het om de wijze waarop (Zwarte) Piet een symbool is van sociale uitsluiting voor andere groepen in de samenleving. Deze betekenissen van (Zwarte) Piet worden gearticuleerd in verschillende pro- en contra-narratieven en onder te verdelen naar historisch en hodiecentrisch. Historische pro (Zwarte) Piet narratieven betreffen het ‘Katholieke feest’-narratief dat de origine van de figuur van (Zwarte) Piet plaatst in de Middeleeuwen.  De uitdossing van de figuur wordt in dit narratief verklaard aan de hand van Middeleeuwse afbeeldingen waarop de figuur als een zwarte duivel is afgebeeld, onderworpen en aan de voet van Sint Nicolaas. Het pan-Europese en pre-Christelijke narratief trekken de wortels van de figuur nog verder terug naar pre-Christelijke fertiliteitsriten die over geheel (en zelf tot ver buiten) Europa plaatsvinden rond midwinternacht en waarbij sjamannen zich zwart schilderden. Dichter in de tijd zoekt het ‘19^e eeuws Oriëntalisme’ narratief de oorspronkelijke betekenis van (Zwarte) Piet en wijst op de eerste moderne afbeelding door schoolmeester Jan Schenkman van de figuur als Zouaaf – een qua kleding op de Moren gebaseerde soldaat passend bij de 19^e eeuwse positieve interesse in de Oriënt. Twee historische georiënteerde contra-narratieven zijn de ‘(post)koloniale/slavernij narratief’ en het ‘black minstrel’ narratief. Beiden benadrukken ze de negatieve en stereotype  afbeelding van zwarte mensen. Het slavernij-narratief trekt die wijze van dat stereotype afbeelden terug naar de slavernij; het black minstrel tot in de 19^e eeuwse toneeltradities van representaties van zwarte mensen. Naast deze historische geënte narratieven zijn er ook hodiecentrische narratieven aanwijsbaar. Het ‘feest voor kinderen narratief’ wijst op de geringe aandacht van kinderen voor de uitdossing, terwijl het ‘nativistische narratief’ de traditie ziet als iets in de klassieke vorm als onlosmakelijk verbonden met de Nederlandse cultuur waar ‘buitenstaanders’ zich aan moeten conformeren, of in elk geval niet kunnen en mogen bekritiseren.

Omdat deze narratieven in hoge mate gesloten zijn is de controverse lastig op te lossen.  In ieder geval bieden de historische narratieven geen uitweg en is het nativistische narratief sowieso geen optie. Immers, als de historische band met het verleden wordt verbroken, dus met pre-Christelijke, Christelijke, of 19^e eeuwse tradities en uitbeeldingen van de figuur, is de figuur wezenlijk geen (Zwarte) Piet meer. Anderzijds, later de tegenstanders het historische element van slavernij varen, dan verliezen zij ook hun (terechte) argument ten aanzien van sociale uitsluiting. Het meest voor de hand liggende narratief dat vanwege de openheid ervan geschikt is om van de figuur een inclusief erfgoedsymbool te maken is het ‘feest voor kinderen narratief’. Als dit narratief zo wordt gereconstrueerd dat het een feest voor alle kinderen is dan volgt daaruit een uitdossing van de figuur Piet die te verteren is voor allen, past bij het Sinterklaasfeest, en voor de toekomst een symbool van sociale insluiting kan zijn of worden.

Het Nederlandse openbaar bestuur speelde verschillende rollen gericht op het oplossen van de controverse. Minister van Sociale Zaken Lodewijk Asscher probeerde met passieve mediatie de partijen bij elkaar te brengen door het aanbieden van een veile plek voor gesprek. Wijlen burgemeester van Amsterdam Eberhard van der Laan probeerde het met actieve mediatie. Het verschil tussen beide strategieën is dat in het eerste geval de organisator van de gesprekken geen specifieke uitkomst voor ogen heeft – anders dan het faciliteren van een veilige gespreksomgeving – terwijl in het tweede geval er wel een expliciete uitkomst voor ogen is, in dit geval de ‘roetveeg’ Piet.

Niet alleen in Nederland zien we dat het openbaar bestuur verschillende rollen speelt in het oplossen van processen van cultural contestation. Verschillende internationale voorbeelden maken duidelijk dat overheden verschillende rollen aannemen in het ontstaan en oplossen ervan. Overheden autoriseren bijvoorbeeld bestaande erfgoedpraktijken om nationale of dominante identiteiten te verstevigen ten koste van lokale identiteiten, dan wel claimen of kapselen lokale culturele expressies in als onderdeel van een nationale identiteit dat kan leiden tot cultural contestation. Het leggen van dergelijke claims op erfgoed door overheden gebeurt niet alleen intern, ook extern leggen overheden soms claims op erfgoed dat soms tot internationale spanning leidt – een  vorm van internationale cultural contestation. Gelukkig spelen overheden niet enkel een rol bij het ontstaan van cultural contestation, maar pogen zij ook het symbolisch landschap aan te passen. In dergelijke pogingen nemen zij rollen aan als actieve of passieve mediator om dergelijke processen op te lossen.